Bronnen – ineqkill atlas

Bronnen en Databanken

De kaarten en grafieken in deze atlas zijn gemaakt met behulp van diverse historische bronnen met originele gegevens over sterfte in België. De volgende bronnen en databanken waren hierbij bijzonder nuttig.

Doodsoorzakenregisters

Vanaf 1851 was elke Belgische gemeente verplicht een register bij te houden waarin de vermoedelijke doodsoorzaak van elke overledene werd vastgelegd. Dit systeem werd ingevoerd na de cholera-epidemieën van de jaren 1840 en gaf voor het eerst een nauwkeurig beeld van de gezondheid van de bevolking. In steden werd de doodsoorzaak over het algemeen vastgesteld door een arts, maar in veel dorpen viel deze taak toe aan familieleden of buren. Dit leidde tot een grote verscheidenheid aan beschrijvingen van doodsoorzaken die soms vaag of onnauwkeurig werden genoteerd. Door het aanvankelijke gebrek aan een gestandaardiseerde lijst van ziekten waren veel termen moeilijk te vergelijken. Met de invoering van een officiële Belgische nomenclatuur in 1867 en de daaropvolgende invoering van de Internationale Classificatie van Ziekten (ICD) aan het begin van de twintigste eeuw, verbeterde de kwaliteit van de registratie aanzienlijk.

Vanaf de jaren 1930 schakelde België geleidelijk over op confidentiële, anonieme doodsoorzaakfiches, eerst in Oost-Vlaanderen (1930) en vervolgens in alle provincies tegen 1954. Deze overgang betekende het einde van de traditionele doodsoorzakenregisters.

Omwille van privacy redenen werden de meeste doodsoorzakenregisters in de loop van de jaren vernietigd. In een klein aantal gemeenten zijn ze niettemin bewaard gebleven. De langste ononderbroken reeks bevindt zich in de stad Antwerpen (1820-1946). De Antwerpse gegevens zijn ontsloten via de databank S.O.S. Antwerpen. Ook voor enkele andere gemeenten, zoals Châtelet (1867-1920) en Zele (1852-1920) zijn gegevens uit bewaard gebleven registers in wetenschappelijke databanken samengebracht

Bevolkingsverloop en databank HISSTER

De Registers van de Loop van de Bevolking en de Burgerlijke Stand zijn een reeks van jaarlijkse statistieken die gedetailleerde informatie verschaffen over de demografische ontwikkelingen in België. Als aanvulling op de volkstellingen vormen ze de tweede pijler van de historische bevolkingsstatistiek. De registers bestrijken de periode van 1841 tot 1976. Ze bevatten basisstatistieken over geboorten, sterfgevallen, huwelijken, echtscheidingen, migraties en, vanaf 1852, doodsoorzaken. Deze gegevens werden door lokale overheden verzameld op voorgedrukte formulieren en via de arrondissementen en provincies aan de centrale overheid te Brussel doorgegeven.

Gedigitaliseerde afbeeldingen en inventarissen van de registers kunnen worden geraadpleegd op de website van het Rijksarchief van België.

Een selectie van gegevens uit deze bron is ook beschikbaar in de databank HISSTER van het Queteletcentrum (Universiteit Gent).

De Nationale Demografische Databank DEMOBEL

DEMOBEL is een geanonimiseerde personendatabank die beschikbaar wordt gesteld aan onderzoekers die daartoe gemachtigd zijn door STATBEL (het Belgisch bureau voor statistiek). Deze databank is voornamelijk gebaseerd op het koppelen van gegevens uit het Nationaal Bevolkingsregister en de volkstellingsgegevens sinds 1991. De databank bevat geboortedatum, geslacht, woongemeente, woonwijk (statische sector), familiebanden en sociaaleconomische kenmerken zoals vastgelegd in de volkstellingen.

De databank bestaat uit gekoppelde gegevens uit het Nationaal Bevolkingsregister en de volkstellingen.

DEMOBEL is a database with individual level anonymized data made available to researchers authorized by STATBEL (the Belgian statistical office). This database is based primarily on linked data from the National Population Register and census data since 1991. The database includes date of birth, gender, municipality of residence, statistical sector of residence, family relationships, and socio-economic characteristics recorded in the censuses.

Het nationale bevolkingsregister

Voor administratieve doeleinden verplichtte de Belgische centrale overheid vanaf 1846 het bijhouden van een bevolkingsregister in elke gemeente. Iedereen die officieel in de gemeente woonde, moest in het gemeentelijk bevolkingsregister worden ingeschreven. Het eerste register werd samengesteld op basis van de volkstellingsgegevens van 1846. Het was een continu registratiesysteem waarbij iedereen die officieel in de gemeente kwam wonen, zich moest registreren. De bevolkingsregisters bevatten dus voor elk adres de volgende gegevens: achternaam, voornaam, burgerlijke staat, geboortedatum en eventuele huwelijksdatum, datum van vestiging in de gemeente en eventuele vertrekdatum. Bij elke nieuwe volkstelling werden de registers vernieuwd.

In 1983 werd bij wet van 8 augustus het gecentraliseerde nationale register ingesteld. Dankzij de vooruitgang in de informatietechnologie werd een gecentraliseerd register (het nationale register) geleidelijk ingevoerd. Het verving het bevolkingsregister.

In 1988 sloten alle Belgische gemeenten zich aan bij het nationale register, waarvan de gegevens in 1991 beschikbaar kwamen voor onderzoek. De in DEMOBEL geïntegreerde gegevens bieden een momentopname van de bevolking op 1 januari van elk jaar, inclusief informatie zoals geboortedatum, geslacht en woonplaats, evenals details over geboorten, sterfgevallen, binnenlandse en internationale migraties en wijzigingen in nationaliteit of burgerlijke staat die zich gedurende het jaar hebben voorgedaan.

Volkstellingen en databank LOKSTAT

Ten ondersteuning van het beleid organiseerde de Belgische overheid vanaf het begin van de 19de eeuw op geregelde tijdstippen algemene tellingen van de bevolking. Van alle inwoners van het rijk werden een aantal basisinlichtingen verzameld en opgetekend, zoals de leeftijd, de burgerlijke staat, de geboorteplaats, het beroep en de opleiding. Sinds 1800 gingen op het Belgische grondgebied 19 algemene volkstellingen door: in 1801, 1816, 1830, 1846, 1856, 1866, 1876, 1880, 1890, 1900, 1910, 1920, 1930, 1947, 1961, 1970, 1981, 1991 en 2001. De telling uit 2001, die de benaming Socio-Economische Enquête kreeg, was de laatste in zijn soort.

Vanaf 2011 worden enkel nog tellingen georganiseerd aan de hand van administratieve databanken zonder nieuwe bevragingen van alle inwoners.

De resultaten van de volkstellingen van 1801 tot 1970 die beschikbaar zijn op gemeentelijk niveau, zijn grotendeels verzameld in de databank LOKSTAT van het Queteletcentrum (Universiteit Gent). Sommige uitkomsten van meer recente volkstellingen (2011 en 2021) zijn beschikbaar op de website van STATBEL.

Databank S.O.S. Antwerp

S.O.S. Antwerpen is een databank met gegevens van alle personen die tussen 1820 en 1946 in de stad Antwerpen zijn overleden. De databank bevat basisgegevens van meer dan 480.000 mensen, met informatie over elk overlijden (oorzaak, datum, plaats, instelling, behandelend arts en uitvaartondernemer) en over elke overledene (leeftijd, burgerlijke staat, beroep, geboorteplaats en adres).

De databank is het resultaat van het burgerwetenschapsproject S.O.S. Antwerpen: Sociale ongelijkheid in sterfte, 1820-1946, een samenwerking tussen de Universiteit Gent, de Universiteit Antwerpen, het Felix Archief en de vereniging Histories vzw. In het kader van dit project (2020-2025) hebben 761 vrijwilligers alle doodsoorzakenregisters en overlijdensregisters van de stad getranscribeerd onder begeleiding van onderzoekers van het Queteletcentrum (Universiteit Gent).

De gegevens zijn te raadplegen op de website van het Felix Archief in Antwerpen.

Database Spaanse Griep

De databank Spaanse griep bevat informatie over alle personen die in 1912, 1913, 1918 en 1919 zijn overleden in een steekproef van 35 Belgische gemeenten, in totaal meer dan 73.000 personen. De databank bevat informatie over elk overlijden (datum) en over elke overledene (leeftijd, burgerlijke staat, beroep (of beroep van vader, partner, enz.) en adres). Deze databank is samengesteld op basis van de gegevens van burgerlijke stand (overlijdens).

De databank Spaanse griep is opgezet met als doel de Spaanse griepepidemie te bestuderen en maakte onderdeel uit van het EPIBEL-project gefinancierd door BELSPO. Het is het resultaat van een samenwerking tussen het Queteletcentrum (Universiteit Gent) en het Centre de Démographie (Université Catholique de Louvain).

De gegevens kunnen op aanvraag worden geraadpleegd bij het Queteletcentrum en het Centre de Démographie.

De lijsten van personen getroffen door cholera

Na de cholera-epidemieën van 1840 was elke Belgische gemeente verplicht lijsten bij te houden van personen die door cholera waren getroffen, ongeacht de afloop van de ziekte. Deze documenten werden door de gemeenten naar de provincies verzonden, waardoor sommige ervan bewaard zijn gebleven. Zo is de cholera-epidemie van 1866 bijzonder goed gedocumenteerd. Deze lijsten bevatten voor elke persoon die door de ziekte was getroffen de volledige naam, leeftijd, beroep en sociale status, de datum waarop de ziekte begon en eindigde, en de afloop (herstel of overlijden). Daarnaast bevat de lijst het adres of de buurt en, indien van toepassing, opmerkingen over de pandemie, of, afhankelijk van de gemeente, het aantal gevallen binnen het huishouden.

Gegevens over de gemeenten van de provincies Namen en Luxemburg zijn gecodeerd en beschikbaar bij het Centrum voor Demografie (Université Catholique de Louvain) (voor de andere Waalse provincies zijn de gegevens verloren gegaan, met uitzondering van enkele gevallen zoals Mons). De gegevens voor de stad Brussel werden verzameld door het Queteletcentrum (Universiteit Gent).

Tijdslijn

In de onderstaande infographic vind je een tijdlijn die laat zien welke periodes door welke datasets worden bestreken.

Contact

U kunt te allen tijde contact met ons opnemen via [e-mailadres invoegen] of door ons feedbackformulier in te vullen. Als u een vraag heeft, vindt u het antwoord wellicht in onze veelgestelde vragen, waar we onderwerpen behandelen zoals het gebruik van gegevens en bronvermelding, de vertaling van ons materiaal, visualisatietools en nog veel meer.

The Ineqkill Digital Atlas of Health Inequalities in Belgium provides detailed information about mortality and diseases in Belgium from 1820 to 2025.